Λοΐζος Δημητρίου, 2021: Η ζωή ενός Αγωνιστή ενάντια στο φασισμό και βετεράνου του μεγάλου πολέμου

  

Μέρα της ανεξαρτησίας

1^η Οκτωβρίου 2021 – μέρα που πάντοτε τιμούσε με καμάρι ο Λοΐζος Δημητρίου. Αν υπήρχε μια μέρα που ταίριαζε για να φύγει, θα ήταν αυτή, ή η μέρα της αντιφασιστικής νίκης. Έτσι έγινε το 2016.

Είχα την τύχη να τον γνωρίσω στο μιλλένιουμ. Έμελλε να γίνω γαμπρός του – παντρεύτηκα την νεαρότερη από τις τρεις του θυγατέρες, την Κορίνα. Έζησε μια ζωή γεμάτη μέχρι τα 95 του χρόνια κι έφυγε ως αγωνιστής για την ειρήνη, τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη και την επανένωση της χώρας. Ο αντιφασιστικός αγώνας μέχρι να τσακιστεί και εκλείψει από το πρόσωπο της γης, όπως τον έζησε στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, σφυρηλάτησε τη ζωή μέχρι τέλους.

Από την Κώμη Κεπήρ στο μεγάλο πόλεμο

                                            Ορφανός από πατέρα, με μητέρα, αδελφή του Φλωρεντία και το νονό του. 

Ο Λοΐζος Δημητρίου γεννήθηκε στην Κώμη Κεπήρ κι ορφάνεψε από τα τέσσερα του χρόνια όταν έχασε τον πατέρα του από γάγγραινα. Βίωσε την φτώχια και τις στερήσεις της αγροτικής ζωής της Κύπρου του μεσοπολέμου με την μάνα του να εργάζεται ώρες ατέλειωτες στα χωράφια για να μεγαλώσει τα δύο της παιδιά. Η στήριξη της μάνας, η σκληρή δουλειά και καλή του τύχη, όπως ο ίδιο ο Λοΐζος υποστηρίζει, του επιτρέπουν να φοιτήσει στο «Εμπορικό Λύκειο Αμμοχώστου» (1934-1939). 

Ο «παθιασμένος» Γιώργης Λέφκης στη μέση

Ο Λοΐζος Δημητρίου είχε γνωρίσει τον «παθιασμένο» Γιώργη Λέφκη που ήταν καθηγητής στο Εμπορικό Λύκειο Αμμοχώστου από κοντά και έγινε Αριστερός από τα μαθητικά του χρόνια. ^[1] Ο Λέρνης, που στη συνέχεια θα πάει στη Πράγα,  τον έμπασε στις μεγάλες αναζητήσεις της αποικιοκρατούμενης κοινωνίας την εποχής εκείνη. Οι δεκαετίες του 1930 και 1940 υπάρχει η άνθηση της κυπριακής Αριστεράς που είχε την πρωτοβουλία των κινήσεων, όταν οι Δεξιά και το κατεστημένο είναι πλήρως υποταγμένο στους Βρετανούς αποικιοκράτες με γνωστούς πολιτικάντηδες και μετέπειτα παράγοντες της εθνικοφροσύνης να υποκλίνονται μπρος τον δικτάτορα Πάλμερ που τους παρασημοφορεί: Από το 1931 μέχρι το 1943, οι αποικιακή διοίκηση έδωσε περισσότερα παράσημα στους συνεργάτες της από ότι σε όλα τα υπόλοιπα χρόνια της κατοχής της χώρας![2]

Με την έκρηξη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου βρήκε δουλειά σε ένα γραφείο στην Αμμόχωστο και με την εμπλοκή στο συνδικαλιστικό κίνημα, εκλέγεται γραμματέας στη Συντεχνία Ιδιωτικών Υπαλλήλων Αμμοχώστου και είναι στέλεχος της Αριστεράς. Ζει τότε από κοντά και συμμετέχει ενεργά στη μεγάλη εκλογική μάχη στις δημοτικές του 1943 και γίνεται φίλος με τον 40χρονο τότε διανοούμενο και οραματιστή Αδάμ Αδάμαντος που σαρώνει στις εκλογές 60,7% στο Δήμο Αμμοχώστου.[3]  

Ο Λοΐζος Δημητρίου πολιτικοποιείται σε μια περίοδος όξυνσης ταξικών και πολιτικών αντιθέσεων στον αντιαποικιακό  αγώνα, καθώς παρακμάζει και φθίνει η Βρετανική αποικιοκρατία. Η ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς – ενδεικτικό είναι ότι στις δημοτικές εκλογές του 1946, το ΑΚΕΛ έλεγχε όλες τις μεγάλες πόλεις.^[4]

Με την απόφαση του ΑΚΕΛ στις  16 Ιουνίου 1943, θα πάει εθελοντής στο πόλεμο για πολεμήσει τον φασισμό και ναζισμό. Θα αποστρατευτεί τις 3 Μαρτίου του 1949 με τον βαθμό του υπολοχαγού, του πιο υψηλόβαθμου Κυπρίου εθελοντή στο Βρετανικό στρατό.  

 

Το «Λεύκωμα του Εμπορικού Λυκείου Αμμοχώστου»

Βρήκα το λεύκωμα που μου έδωσε δώρο στα γενέθλια μου προς το τέλος της μακράς ζωής του. Η ζωή του είναι συνυφασμένη με την πολυτάραχη ιστορία της χώρας μας.

Πρόκειται για μια πολύτιμη συλλογή που ίδιος ουσιαστικά επιμελήθηκε το 1995 – ήταν πρόεδρος της επιτροπής έκδοσης.^[5] Είχε επίγνωση ότι «έπρεπε να γραφτεί», καθώς «οι μνήμες δυστυχώς αδυνατίζουν». Απευθυνόμενος στους αναγνώστες ζητεί την κατανόηση τους και χαρακτηριστικά αναφέρει, «με πολλή ταπεινοφροσύνη αναγνωρίζουμε τις αδυναμίες του έργου». Ωστόσο, οι επιμελητές, ορθά επιμένουν:

«Είμαστε πεπεισμένοι ότι παρά τις μικρές ή μεγάλες ελλείψεις που δυνατόν να υπάρξουν, αυτό το λεύκωμα έπρεπε να γραφτεί. Το χρωστάμε στους εαυτούς μας και στην ιστορία του τόπου μας. Είναι μια αφήγηση χρήσιμη για τους μελλοντικούς μελετητές της Μέσης εκπαίδευσης στην Κύπρο – ιδιαίτερα της Αμμοχώστου» (σελ. 7)   

Τιμώντας τον Λοΐζο Δημητρίου θα μοιραστώ τις φωτογραφίες και το κείμενο που έγραψε στο «Λεύκωμα του Εμπορικού Λυκείου Αμμοχώστου» και το κείμενο του Λέρνη.

 

Ένα αντίο στον αγωνιστή βετεράνο^[6]

 Μέρα της ανεξαρτησίας λοιπόν άφησε την τελευταία του πνοή ο ακούραστος κι αειθαλής πρόεδρο των Βετεράνων του πολέμου. Ο Λοΐζος Δημητρίου έχαιρε μεγάλης εκτίμησης. Υπηρέτησε στο Κυπριακό Σύνταγμα του Αγγλικού στρατού σε Αίγυπτο, Ουαλία και Παλαιστίνη - ήταν ο πιο υψηλόβαθμος Κύπριος στον Βρετανικό στρατό. Υπήρξε επίσης στα νιάτα του συνδικαλιστής και δραστήριο στέλεχος της Αριστεράς.

Ο αείμνηστος Λοΐζος Δημητρίου γεννήθηκε στην Κώμη Κεπήρ από φτωχή οικογένεια και ορφάνεψε από τα παιδικά του χρόνια. Κατετάγη εθελοντής στον πόλεμο κατά του φασισμού και υπηρέτησε στο Κυπριακό Σύνταγμα του Αγγλικού στρατού από όπου και φοίτησε στη σχολή αξιωματικών. Εργάστηκε στην ΑΗΚ από το 1956 μέχρι το 1981 και αφυπηρέτησε από τη θέση του Διευθυντή Οικονομικών Υπηρεσιών. Υπήρξε ιδρυτικό στέλεχος του Συνδέσμου Εγκεκριμένων Λογιστών Κύπρου, του Συνδέσμου Αποφοίτων Εμπορικού Λυκείου Αμμοχώστου, του Κυπροσοβιετικού Συνδέσμου Φιλίας και του Συνδέσμου Βετεράνων του Β'ΠΠ, τον οποίο υπηρέτησε μέχρι το τέλος της ζωής του. Βίωσε την μετάβαση από την αποικιοκρατία στην ανεξαρτησία, τις προσδοκίες, την πίκρα και τις αντιφάσεις της ταραχώδους ιστορίας μας. Ανήσυχο πνεύμα και δυναμική προσωπικότητα, συνέβαλε ενεργά στη δημιουργία της σύγχρονης Κύπρου. Τα εξιστορεί ο ίδιος τόσο γλαφυρά στο βιβλίο του, Λοΐζος Δημητρίου – Το Οδοιπορικό Μιας Ζωής, Λευκωσία 2014.^[7]

 Υπήρξε μια εμφανής και δυναμική προσωπικότητα στα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα που συνέβαλε στη δημιουργία της σύγχρονης Κύπρου. Οι συζητήσεις μαζί του για διάφορα πολιτικά και κοινωνικά πράγματα της χώρας ήταν εξαιρετικές. Τόσες και τόσες φορές συζήτησα μαζί του τα ζητήματα της ιστορίας, της πολιτικής και της κοινωνίας από τη δεκαετία του 1930 μέχρι σήμερα γιατί είχε ζήσει πράγματα κι είχε γνωρίσει προσωπικά όλους όσοι σφράγισαν την ιστορία της χώρας – ήταν πηγή γνώσης και σοφίας κι είχε άποψη τεκμηριωμένη και ειλικρινή, όταν τα βιβλία και συγγράμματα μας δυστυχώς είναι τόσο εμφανώς κηλιδωμένα από σκοπιμότητες και συμφέροντα. Δυστυχώς ελάχιστα από αυτά ηχογράφησα ή βιντεογράφησα.

 Τον πρωτογνώρισα το 2000. Με εντυπωσίασε με την οξυδέρκεια, την κομψότητα του, την ευγένεια και το χιούμορ του. Ήταν άνθρωπος με πολιτισμό, με υψηλές απαιτήσεις, αισθητική και γούστο, και παρά τα 79 του χρόνια ήταν νέος, γεμάτος ζωή και καθόλου συμβατικός. Από τότε μοιραστήκαμε εκατοντάδες συζητήσεις για την ιστορία και την πολιτική, παρακολουθήσαμε μαζί δεκάδες ταινίες και θεατρικά έργα, συζητήσεις και παρουσιάσεις βιβλίων. Υπήρξε για μένα μια αστείρευτη πηγή γνώσης και σοφίας. Διαβασμένος, σοβαρός, πάντα με άποψη καθαρή, τεκμηριωμένη και ειλικρινή. Ο λόγος του, τόσο ο δημόσιος, όσο  ο ιδιωτικός, πάντα μελετημένος αλλά μετρημένος, λιτός, καθαρός και χωρίς έπαρση ή υπερβολές. Ξεχώριζε η αγάπη του για τη Ρωσική κουλτούρα - κορυφαίο κινηματογραφικό γεγονός το Θωρηκτό Ποτέμκιν και αγαπημένος θεατρικός συγγραφέας ο Τσέχωφ.

 Τον σημάδεψε βαθιά η φρίκη του Πολέμου - οι 81 εκατομμύρια χαμένες ζωές των δύο πολέμων δεν τον άφηναν να ησυχάσει. Δεν είναι τυχαίο ότι διετέλεσε μέχρι την τελευταία του στιγμή πρόεδρος του Συνδέσμου των Βετεράνων – παλιότερα ήταν Ταμίας του Παγκόσμιου Συμβουλίου Βετεράνων. Καθόλου τυχαίο λοιπόν δεν είναι ότι δεσπόζει το θέμα στην όμορφη βιβλιοθήκη του. Ο πόλεμος και η ειρήνη κυριαρχεί ανάμεσα στους κλασσικούς, αρχαίους και σύγχρονους που διάβαζε μανιωδώς, κι αγόραζε βιβλία ακόμα κι όταν δεν μπορούσε να διαβάσει ο ίδιος. Σε μια από τις τελευταίες εκδηλώσεις που μίλησε έγινε στις 23 Μαΐου 2012 με θέμα: Α παγκόσμιος Πόλεμος, Β Παγκόσμιος πόλεμος, 10 χρόνια φρίκης, 81 εκατομμύρια χαμένες ζωές.^[8] Ο λόγος του πάντα ήταν λιτός και χωρίς φανφάρες. Τιμούμε είπε στην τελευταία του ομιλία «τα εκατομμύρια των θυμάτων των δύο παγκοσμίων πολέμων», ενώ καταλήγει στην ατομική βόμβα στη Χιροσίμα και Ναγκασάκι:

«[...] τα πραγματικά θύματα ήταν οι επιζώντες από τις επιθέσεις με ατομικές βόμβες, οι οποί αντιμετώπιζαν ένα αργό θάνατο από τις συνέπειες της ραδιενέργειας.»

Μίλησε επίσης για τα 30 εκατομμύρια των αμάχων που σφαγιάστηκαν κατά τον δεύτερο παγκόσμιο και τα πολλά εκατομμύρια που «ήσαν πρόσφυγες χωρίς πατρίδα, ανάμεσα στα ερείπια της Ευρώπης και της Άπω Ανατολής». Εκεί ήταν και ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος,^[9] κι αυτός βετεράνος του πολέμου. Ο ποιητής φρονώ μιλά και για τον Λοΐζο:  

Μέσα από τόσο θάνατο που έπεσε και πέφτει,
πολέμους, εκτελέσεις, δίκες, θάνατο κι άλλο θάνατο
αρρώστια, πείνα, τυχαία δυστυχήματα,
δολοφονίες από πληρωμένους εχθρών και φίλων,
συστηματική υπόσκαψη κι έτοιμες νεκρολογίες
είναι σα να μου χαρίστηκε η ζωή που ζω.
Δώρο της τύχης, αν όχι κλοπή απ' τη ζωή άλλων,
γιατί η σφαίρα που της γλύτωσα δε χάθηκε
μα χτύπησε το άλλο κορμί που βρέθηκε στη θέση μου.
'Ετσι σα δώρο που δεν άξιζα μου δόθηκε η ζωή
κι όσος καιρός μου μένει
σαν οι νεκροί να μου τον χάρισαν
για να τους ιστορήσω.^[10]

Τον Ιανουάριο του 2014 είδαμε την τελευταία ταινία μαζί: η Κλέφτρα των Βιβλίων (The Book Thief). Ήταν η τελευταία μας έξοδος μαζί. Ήταν συγκλονισμένος από τη ιστορία του 10χρονου κοριτσιού στη ναζιστική Γερμανία. Αφηγητής της ιστορίας ο ίδιος ο Θάνατος. Με το τέλος της ταινίας και περασμένες 10 το βράδι, μας πρότεινε να ανεβούμε στο διαμέρισμα του για ποτό. Ήπιαμε από ένα ουίσκι και μας είπε: «Μπορούμε άραγε να μάθουμε μετά από όσα ζήσαμε»; Θυμάμαι ακόμα την αγωνία ζωγραφισμένη στο πρόσωπο του. 

 Ήταν πάντα έτοιμος να προσφέρει διέξοδο σ’ όποιον είχε ανάγκη. Κύριο μέλημα του να μην αδικηθεί ποτέ κανείς. Ακόμα και στα πιο δύσκολα, όπως ήταν οι τελευταίοι του μήνες, στάθηκε δυνατός, ψύχραιμος, περήφανος και αξιοπρεπής. Ξεχωρίζω την πάντοτε άψογη συμπεριφορά του και την ευγνωμοσύνη του προς τη φροντίστρια του της οποίας το μέλλον θέλησε να διασφαλίσει μετά την αναχώρηση του από τη ζωή. Μια στάση ώριμη, γενναία και δίκαια. Ήθελε να πραγματωθεί το αυτονόητο που δυστυχώς δεν είναι - μια εκπαιδευμένη νοσοκόμα δικαιούνται να δουλέψει στη επάγγελμα για το οποίο εκπαιδεύτηκε.

 Άντεξε 3 δύσκολους μήνες πριν το τέλος, ενάντια σε όλες τις ιατρικές προβλέψεις, για να προετοιμάσει την οικογένεια του για το θάνατο του. Έκλεισε τα μάτια του στο σπίτι του, ήρεμος, περήφανος και αξιοπρεπής όπως έζησε.

 Στο 95ντάχρονο πέρασμα του έζησε μια πραγματικά γεμάτη ζωή. Αγάπησε και αγαπήθηκε όσο λίγοι. Παίρνει μαζί του σ’ αυτό το μοναχικό τελευταίο του ταξίδι, τη μεγάλη περιπέτεια της ζωής του και την αγάπη, το σεβασμό και την εκτίμηση όλων μας. Ο καθένας που τον γνώρισε, κρατά για πάντα ένα πολύτιμο κομμάτι του, ένα ψήγμα από το δικιά του διαδρομή.

 

---

[1] Χρύσανθος Χρυσάνθου, Λοΐζος Δημητρίου, Το Οδοιπορικό μιας ζωής, αρμίδα 2013, σελ. 66 .

[2] Ρολάνδος Κατσιαούνης, Η διασκεπτική 1946-1948  με ανασκόπηση της περιόδου 1878-1945, Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών, Λευκωσία 2000.

[3] Χρύσανθος Χρυσάνθου, Λοΐζος Δημητρίου, Το Οδοιπορικό μιας ζωής, αρμίδα 2013, σελ. 98-104.

^[4] Λευκωσία, Λεμεσός, Αμμόχωστος και κωμοπόλεις όπως η Μόρφου και μεγάλα αγροτικά κέντρα όπως Καραβάς και Λάπηθος, ενώ είχε μοιράζεται την Πόλη Χρυσοχούς και το Λευκόνοικο. Η Δεξιά ελέγχει μόνο μια μικρές πόλεις, όπως την Πάφο και την Κερύνεια και το χωριό Λεύκαρα,

[5] Επιτροπή έκδοσης λευκώματος: Πρόεδρος: Λ. Δημητρίου. Μέλη: Π. Γεωργιάδη, Ε. Ζερβίδης, Θ. Λουκά, Π. Παπαβασιλείου, Μ. Φωτίου, βλ. Λοΐζος  Δημητρίου, Λεύκωμα του Εμπορικού Λυκείου Αμμοχώστου, Λευκωσία, 1995.

[6] Πρόκειται για μια διευρυμένη εκδοχή αυτού που δημοσίευσα το 2016, βασισμένο στον επικήδειο λόγο https://thetrim1.blogspot.com/2016/10/1921-2016.html?view=flipcard

[7] Αφηγήθηκε στο δημοσιογράφο, Χρύσανθο Χρυσάνθου, στο βιβλίο Λοϊζος Δημητρίου – Το Οδοιπορικό Μιας Ζωής, Λευκωσία 2014.

[8] Εκδ. Βουλή των Αντιπροσώπων, 2015, σελ. 28-33.

[9] Βλ. «Γράφοντας ποίηση μετά το Άουσβιτς»,  Α παγκόσμιος Πόλεμος, Β Παγκόσμιος πόλεμος, 10 χρόνια φρίκης, 81 εκατομμύρια χαμένες ζωές, εκδ. Βουλή των Αντιπροσώπων, 2015, σελ. 107-114.

[10]Το ποίημα ονομάζεται «Οφειλή».